Na bijna twee maanden zijn we (de Natural Yoga crew) nog steeds aan het nagenieten van die onbeschrijflijk mooie dag op 24 september. Wat een onvergetelijk liefdevolle sfeer hing er op het Global Mala Festival, wat een geweldige acts, prachtige muziek, goddelijk biologisch en vegetarisch eten en drinken, hardwerkende vrijwilligers, blije bezoekers en een cadeautje van moeder natuur!

Met z’n allen hebben we niet alleen gezorgd voor een dag vol positieve energie, maar ook 1750 euro bij elkaar gespaard voor Friends Of The Earth International! Via deze weg willen we alle organisatoren, vrijwilligers, bezoekers en anderen die hun steentje hebben bijgedragen ontzettend bedanken!

Check voor een sfeerimpressie onderstaande reportage door Bodhitv en foto’s door verschillende fotografen.

Foto door Arthur de Smidt

Foto door Berlinda van Dam

Foto door Berlinda van Dam

Foto door Mark Nozeman

Celebrate Life Consciously… Natural Yoga does! Doe je mee?

We zijn ondertussen twee jaar, drie stijltransformaties, drie verversingen van m’n cd-tas, belachelijk veel feestjes en festivals, een ontelbaar flessen biologische witte en rode wijn en twee kapotte Reloop cd-spelers verder, maar daar is ‘ie dan eindelijk: m’n eerste mixtape!

Mijn hart is weer eens gestolen. Dit keer door een drietal oprechte levensgenieters die in de zomer van 2010 de open air yogaschool Natural Yoga zijn begonnen vanuit pure passie voor de natuur en yoga.

Natural Yoga organiseert yoga- en meditatielessen in alle grote parken in en rond Amsterdam, op het strand in Wijk aan Zee, Bergen aan Zee en Zandvoort aan Zee, Landgoed Elswout in Overveen en het Worpplantsoen in Deventer. Daarnaast biedt ze specials aan als Acro Yoga, Yin & Yang Yoga, Thaise Voetreflexologie, Yoga & Surf, Yoga & (h)eerlijk ontbijt/lunch, Wellness @ Westerpark en een Healing Yoga Retreat in Frankrijk. Tijdens haar activiteiten werkt ze samen met partijen die duurzaamheid nastreven, zoals Gaiam, Dea Drukkerijen, Yogi Tea, Precense Wear, BioWare, Eco Concepts, De Betere Wereld, Salt Magazine, etc.

Ook keert zij ieder jaar een deel van haar opbrengsten uit aan een wisselend goed doel rond het thema duurzaamheid. Vorige zomer plantte ‘Plant a Billion’ voor iedere deelnemer een boom in het regenwoud van Brazilië. Dit project werkt niet alleen de klimaatverandering tegen, maar schept ook banen voor de lokale bevolking en levert schoon drinkwater aan miljoenen mensen. Natural Yoga’s doelstelling was om 1000 bomen te planten. Aan het eind van vorige zomer lukte het haar zelfs om 1750 bomen te planten.

Aanstaande zaterdag, 24 september, sluit zij het buitenyogaseizoen af met het Global Mala Festival op het Westergasterrein in Amsterdam. Een dag vol yoga, muziek, massage, eerlijk eten en drinken, positieve energie en fijne mensen. De gehele opbrengst van het Festival gaat naar Friends Of The Earth; ‘s werelds grootste milieu-organisatie. Zij verbindt meer dan tweemiljoen mensen die naar een vredelievende en duurzame wereld streven waarin gelijkheid en mensenrechten zijn gerealiseerd.

Het programma:
13.30 – Tibetaanse openingsceremonie
14.00 – Marathon 108 Zonnegroeten door Gösta van Svaha Yoga
16.00 – Mantrameditatie door Patrick Vermeulen van Svaha Yoga
16.00 – Diverse yoga en acro yoga introductieworkshops door Natural Yoga
17.00 – DJ Iradi & live percussieact
18.00 – Ayurvedisch vijf-elementen buffet door Vlam in de Pan
19.30 – Multimediapresentatie: ‘Mediteren!’ door Johan Noorloos
21.00 – Presence presenteert nieuwe collectie eerlijke yogakleding, met acro yogi en dansers
21.15 – DJ Fabuloes | VJ Rakesh & VJ Periplo
23.45 – Tibetaanse closingceremonie

Kinderprogramma:
14.00-14.15 – kinderzonnegroeten
14.15-15.00 – Natural kinderyoga over de zon, aarde, water, bomen, vogels en groene energie
15.00-15.15 – Limo Lounge, nakletsen met biolimonade en een appeltje
15.15-16.15 – Voetafdruk dansen, knutselen, mandala’s maken en schmink
16.15-17.00 – Natural Yogaspel over de vijf elementen

Doorlopend programma:
Tibetaanse kunstenaars werken aan de grootste zandmandala, welke aan het eind van het festival traditioneel wordt vernietigd. Bezoekers krijgen een beetje van het heilige zand in een Tibetaans vlaggetje en een door de Dalai Lama gezegend touwtje mee naar huis.

In de massagelounge kun je de hele dag genieten van Thaise Yoga Massage, Rebalancing Massage, Ayurvedische gezichtsmassasge, ontspanningsmassage, stoelmassage, reconnective healing, voetreflexologie en deeksha’s. Of kom volledig tot rust in de Astrum Stargate: een opstelling van energetisch opgeladen kristallen bollen waar je fris en energiek weer uit rolt. Er zijn stands met eerlijke yogakleding en –materialen, tarwegras, raw chocolate en mala’s gemaakt van echte kristallen.

Tickets
- Kinderen tot 12 jaar gratis entree.
- Entree: € 17,50.
- Wil je het culinaire hoogtepunt niet missen, reserveer dan ook het Cool & Conscious vijf-elementen buffet voor € 10.

Voor het online bestellen wordt € 1,50 per ticket in rekening gebracht.
De eerste 100 bezoekers krijgen een groene verrassing!

Wat doen wij voor een gezonde aarde?

Global Mala Festival maakt gebruik van zoveel mogelijk natuurlijke materialen: biologisch afbreekbare glazen, bekers, borden en bestek van Eco Concepts en Bioware, energiezuinige LED-verlichting van Sounds Perfect, en FSC drukwerk van DEA Drukkerijen. De inrichting komt van het Magneetfestival en krijgt na zaterdag weer een nieuw leven bij Twiske Poort. Onze ecovriendelijke yogamatjes zijn van Gaiam. Via Presence verkopen we 100% eerlijke yogakleding. Ten slotte is de catering door Conscious Cooking en Fair Drinks @ Location is helemaal biologisch en fairtrade.

Wat kun jij doen?

Kom lopend of op de fiets. Vul je flesje water bij het tappoint van Join the Pipe. Neem je eigen mok mee en drink de hele dag gratis Yogi Tea. Maak bewust gebruik van de voorzieningen en neem niet meer dan je nodig hebt. Gooi je peuken in de asbak en ruim je rommel op met de kleedjes van CleanPicnic.

Geniet, heb lief en geef je glimlach door!

Dennis & Sharon zijn alweer een tijdje terug in Nederland en zouden eigenlijk niets liever willen dan meteen weer terug gaan naar Ghana, waar ze ware heldendaden verrichtten dankzij jullie steun. Nu wil ik jullie aandacht vragen voor twee andere superhelden: de chicks van Fur Free Fashion. Een non-profit organisatie opgericht door Jojanneke van der Veer (beter bekend als DJ Wannabeastar) en Femke Dekker (van My Little Underground).

En wat is er nu zo mooi aan de aanpak van deze dames? Ze gebruiken hun gedeelde liefde voor het nachtleven, muziek, kunst, mode en dieren om een positieve boodschap de wereld in te zenden. Samen met Bont Voor Dieren organiseren ze bont-vrije modeshows, exposities en publiceren ze het oogstrelende Fur Free Magazine om mensen er bewust van te maken hoe prachtig mode kan zijn zonder dat er dieren voor hebben moeten lijden.

Jojanneke en Femke zullen niet eerder achter de geraniums plaatsnemen tot de mode-wereld compleet bont-vrij is. Maar vele handen maken licht werk: betuig je steun op rekeningnummer 3799, tnv Bont voor Dieren te Amsterdam. En vermeldt ‘Fur Free Fashion’ in het opmerkingenbalkje.

Sinds een aantal weken chill ik ‘m in onze achtertuin met m’n schootcomputer, min of meer bikkelend aan mijn afstudeeronderzoek. Wat ik precies ga onderzoeken houd ik nog even geheim, maar bereid je er alvast op voor dat als alles eenmaal afgerond is, dit blog digitaal zal uitpuilen van mijn bevindingen. Tot die tijd wil ik graag een bijzonder stukje tekst met jullie delen.

Het raakte me diep vanwege de helderheid waarmee de schrijfster een moeilijk in woorden te vangen werkelijkheid uitlegt. Als filosofienerd heb ik natuurlijk overal mijn twijfels bij, maar als er een waarheid bestaat, dan komen deze woorden daar wel heel dicht bij in de buurt. Een aantal jaar geleden heb ik deze waarheid namelijk zelf ook ontdekt en daar ben ik nog steeds iedere dag dankbaar voor. Je kunt het terugvinden op bladzijde 60 van ‘Positivity’ door professor in de psychologie Barbara L. Fredrickson.

Klik hier voor de PDF-versie van dit essay

Wat vind je vervelender; spijt hebben van iets wat je wel hebt gedaan of van iets wat je niet hebt gedaan? Een vraag die op het eerste gezicht gemakkelijk te beantwoorden lijkt, maar al snel verwarring zaait wanneer je er iets langer over doorpraat. Ongeveer twintig mensen verdeeld over vier socratische gespreksgroepen kregen deze vraag voorgeschoteld. Toen we de conclusies uit de gesprekken naderhand met elkaar vergeleken, kwamen we tot een aantal bijzondere inzichten.

Socratisch?
Praten als een grijze stadsgek, dat is wat je doet tijdens een Socratisch gesprek. Socrates was de eerste van de drie meest invloedrijke filosofen (voor Plato en Aristoteles) uit de Griekse oudheid. Tijdens een socratisch gesprek gebruiken we zijn ‘vroedvrouwtechniek’ om kennis uit mensen geboren te laten worden. Hij ging er van uit dat iedereen alles al weet, maar dat we die kennis alleen naar boven kunnen halen door de juiste vragen te stellen.

De eerste antwoorden die verschillende mensen intuïtief op de vraag gaven waren: “Spijt hebben van dingen die je wel hebt gedaan kun je niet terugdraaien. Maar dingen die je niet hebt gedaan, daar komt (in de meeste gevallen) wel weer een nieuwe kans voor” of “Ik zou het erger vinden om spijt te hebben van iets wat ik niet heb gedaan, want dan heb ik kansen laten liggen en dan leef je niet genoeg” en “Ik heb liever spijt van iets wat ik gedaan heb, zodat ik daarvan kan leren, dan erover blijven dubben waarom ik een kans heb laten schieten”. Aan het laatste antwoord is iets bijzonders: het is positief geformuleerd, terwijl de vraag negatief gesteld is. Een aantal van de deelnemers van de socratische gesprekken raakten hierdoor volledig in de war.

De ideale casus
Tijdens het eerste en tweede gesprek kwamen we er al snel achter dat zonder een helder voorbeeld – de zogenoemde casus – je snel in de war raakt bij het zoeken naar een antwoord. Bij deze vraag zijn er zelfs twee casussen nodig, omdat we het hier over twee kanten van eenzelfde grootheid (spijt) hebben: iets laten (passief) en iets doen (actief). Daarbij is het belangrijk dat de casussen op hetzelfde niveau zitten. Het vergelijken van een casus waarin je een feestje mist (spijt hebben van iets wat je niet hebt gedaan) en waarin je je partner hebt bedrogen (spijt hebben van iets wat je wel hebt gedaan) zorgt voor een hoop verwarring. De meeste mensen zouden in dit voorbeeld liever spijt hebben van dat ze een feestje hebben gemist dan dat ze hun partner bedrogen hebben, vanwege de minder heftige impact op hun leven. Vandaar dat we voor deze beschouwing twee fictieve voorbeelden gebruiken die gelijk zijn aan elkaar.

Peter is een alleenstaande man van vijftig. Hij heeft een losbandige jeugd gehad waarin hij veel geëxperimenteerd heeft met drank, drugs en vrouwen. Nu snakt hij naar een vaste relatie, maar die lopen een voor een stuk omdat de vrouwen hem niet vertrouwen als ze achter zijn teugelloze verleden komen. Peter heeft spijt van zijn verleden omdat hij deze niet meer kan terugdraaien.

Heleen is een getrouwde vrouw van vijftig. Ze was twintig toen ze trouwde met haar huidige man. Ze kregen jong kinderen. Nu zijn haar kinderen allemaal volwassen en bekruipt haar het gevoel dat ze niet genoeg heeft genoten van haar jeugd, omdat ze al zo vroeg aan een gezin is begonnen. Ze maakt zichzelf gek met de welbekende ‘wat als-zinnen’ die constant door haar hoofd spoken.

Deze twee voorbeelden zijn qua grootheid gelijk aan elkaar, dus gemakkelijk te vergelijken. Peter vindt het erger dat hij spijt heeft van iets wat hij wel heeft gedaan (kiezen voor een losbandige jeugd) en Heleen vindt het erger dat zij spijt heeft van iets wat zij niet heeft gedaan (kiezen voor een meer losbandige jeugd).

Wat is spijt eigenlijk?
Tijdens het eerste gesprek onder filosofiestudenten werd al snel duidelijk dat het nodig was spijt een specifieke definitie te geven om de vraag duidelijker te maken. Na meer dan een uur praten over wat spijt eigenlijk precies is, formuleerden we het volgende:
Spijt is een (tijdelijk) gevoel van onbehagen over iets wat je wel of niet gedaan hebt en waar je uiteindelijk niet tevreden over bent of je je schuldig over voelt.

‘Tijdelijk’ staat hier tussen haakjes omdat spijt in de meeste gevallen van tijdelijke aard is. Na een tijdje ebt het gevoel weg en heb je er vrede mee. In sommige extreme gevallen is het zo dat mensen de rest van hun leven ergens spijt van hebben, bijvoorbeeld over het plegen van een abortus. Verder kwamen we erachter dat als je spijt voelt, je er bewust van bent dat je de verkeerde keus gemaakt hebt. En dat het nauw verbonden is met kansen wel of niet pakken.

Spijt is relatief
Zoals in onze fictieve casus en tijdens de socratische gesprekken duidelijk naar voren kwam, verschilt het antwoord op deze vraag per persoon, afhangend van karakter en opvoeding. We kunnen dus niet unaniem beslissen wat erger is. Een van de belangrijkste conclusies is wel dat spijt vaak gebonden is aan de normen en waarden die je van je ouders of cultuur meekrijgt. Daarbij is spijt vooral situatiegebonden en hangt de sterkte van het gevoel van spijt af van de impact die het heeft op een mensenleven.

Uit de gesprekken kwam ook naar voren dat het uitmaakt of je van tevoren goed over de keuze hebt nagedacht of niet. Want als je er goed over hebt nagedacht en het blijkt nog de verkeerde keus, dan is dat meestal vervelender dan als je kunt zeggen dat ‘je er ook niet goed genoeg over nagedacht had’. Dan is de onmacht namelijk groter. Dat heeft ook te maken met verantwoordelijkheidsgevoel en keuzevrijheid. Hoe meer verantwoordelijkheid en keuzevrijheid je had bij een keuze, hoe vervelender het is als die keuze toch niet goed blijkt. Had je weinig vrijheid en verantwoordelijkheid bij en voor je keuze, dan voel je je minder schuldig over een verkeerde keuze.

Ook het verschil tussen leeftijden en generaties was een duidelijke maatstaaf. Uit een socratisch gesprek tussen een man en vrouw van rond de vijftig, bleek dat zij het erger vonden spijt te hebben van iets wat ze wel gedaan hadden. Terwijl de jongvolwassenen van rond de twintig het erger vonden om spijt te hebben van iets wat ze niet hadden gedaan. De oudere generatie hield hierbij vooral rekening met normen en waarden, de jongere generatie met de kansen die ze zouden missen.

Klik hier voor de PDF-versie van dit essay

“Wat zijn mensen toch eigenlijk rare wezens”, hoor ik mijn moeder zeggen als we tijdens een dagje uit in Walibi World voor Goliath – de hoogste achtbaan in de Benelux – staan. “Waarom vinden we het zo leuk om onszelf heen en weer en op en neer te laten slingeren door zo’n ding? Dat is toch hartstikke tegen onze natuur in?” Haar verwondering inspireerde me. Technologische hoogstandjes zoals een achtbaan, zijn voor ons ondertussen de meest normale zaak van de wereld. Je realiseert je eigenlijk niet dat zo’n stalen machine door mensen bedacht en ontworpen is. In mijn beleving bestond het gewoon op zichzelf. Ik ging me afvragen of techniek wel tegen onze ‘menselijke natuur’ in gaat of dat het er juist een onderdeel van is?

In de filosofie wordt getracht lastige vraagstukken op te lossen door middel van verschillende methoden. Een zeer effectieve manier om meer inzicht te krijgen in een vraagstuk, is begrippen definiëren. Want hoe kun je ooit een vraag goed beantwoorden als je niet eens precies weet waar het eigenlijk over gaat? Daar komt bij dat je vaak tijdens het definiëren al tot verrassende inzichten en oplossingen komt. Om wijzer te worden uit bovenstaande vraag zullen we eerst de begrippen ‘techniek’ en ‘menselijke natuur’ moeten definiëren. Ik hoor je denken: “Pfff… ik weet heus wel wat techniek en de menselijke natuur zijn”. Maar je zult er versteld van staan hoe lastig het is een ijzersterke definitie te vormen over zulke brede begrippen.

Wat is techniek?
Laten we eens beginnen met techniek; afgeleid van het Griekse woord techne; de kunde om dingen te maken. Als we het woord opzoeken in het woordenboek krijgen we de volgende definities: 1) Kennis en hulpmiddelen die nodig zijn om bijvoorbeeld apparaten, machines en andere complexe voorwerpen te ontwerpen, te laten werken en te herstellen. Bijvoorbeeld autotechniek of moderne digitale technieken. 2) Manier waarop je aan het werk gaat om iets te maken of te doen, bijvoorbeeld danstechniek.
Wat meteen opvalt is dat techniek een vrij abstract begrip is. Het gaat niet om de apparaten en machines zelf, zoals je in eerste instantie zou denken. Het kan zowel kennis zijn als hulpmiddelen, of een manier waarop je iets doet. In deze tekst gaat het vooral over techniek als kennis. Maar we zijn er nog niet. Laten we eens kijken naar de filosofische visie op techniek van één van de meest invloedrijke Duitse filosofen uit de twintigste eeuw.

Techniek volgens Heidegger
Een filosoof die een uitgesproken mening had over de relatie tussen techniek en mens was Martin Heidegger (1889 – 1976). Hij zag het ontstaan van de moderne techniek als de belangrijkste gebeurtenis uit de hele geschiedenis. Hij omschrijft techniek als “een specifieke vorm van ‘omgaan met’ onszelf, medemensen en dingen, dat tevens een ‘min of meer verstandig omgaan met’ is. In die techniek en door die techniek verwerkelijkt de mens zichzelf en zijn wereld.” (S. IJsseling, 1994, p. 25). Ook zegt hij dat “techniek geen neutraal middel is, maar eerder een midden, een milieu. De techniek is onze wereld. Het is de wereld waarin wij ons bestaan voltrekken, tevens een wereld waar wij in feite alles aan te danken hebben, een wereld waartoe wij ons verhouden, waar we verstandig mee omgaan.” (p. 26) Heidegger kent techniek zo te zien een meer wereldomvattende rol toe dan het woordenboek.

Als twee belangrijke kenmerken van techniek noemt hij haar hang naar uniformiteit en de verwijzing van apparaat naar apparaat naar mensen. Een goed voorbeeld is de mobiele telefoon. Zo’n apparaat bestaat uit honderden kleine onderdeeltjes. Die onderdeeltjes hadden zonder hun uniformiteit nooit in elkaar kunnen passen om samen een telefoon te vormen. En als die mobiele telefoon niet op een uniform elektriciteitsnet aangesloten zou kunnen worden, zouden we er al helemaal niets mee kunnen beginnen. Daar komt bij dat als er maar één telefoon op de hele wereld zou bestaan, deze waarschijnlijk eerder als kunstobject gezien zou worden dan als communicatiemiddel. “Alles moet zo uniform mogelijk zijn, op elkaar aangesloten kunnen worden, in elkaar kunnen passen”, (p. 29) leert Heidegger ons. Dit is volgens hem ook de reden waarom we zo afhankelijk zijn geworden van onze technische wereld. En dit is precies waar hij uiteindelijk ook een gevaar in ziet. (IJsseling, S. 1994:21-41)

Kunnen we nu een afgebakende definitie geven van techniek om een antwoord te geven op onze vraag? Laten we stellen dat techniek de kennis is die mensen in de loop van hun bestaan hebben ontwikkeld om apparaten en machines te creëren, waarmee de mens zichzelf en zijn wereld verbetert, vergemakkelijkt en verwerkelijkt.

Wat is de menselijke natuur?
Nu wordt het lastig. Al vijfentwintig eeuwen lang breken de meest geniale denkers zich over de vraag wat de mens nu precies is. Om echter tot een antwoord te komen op de centrale vraag in deze tekst, moeten we toch echt het begrip afbakenen. De eerste definitie die op het internet te vinden is luidt: “De menselijke natuur is de verzameling van eigenschappen waarover alle leden van de menselijke soort beschikken, zoals het vermogen om te spreken en lachen. Hierbij horen ook eigenschappen die ze gemeenschappelijk heeft met andere soorten. Net als alle hogere zoogdieren die in groepsverband leven, beschikt de menselijke soort bijvoorbeeld over sociale behoeften.” (Ethisch Forum, 2010)

Klinkt vrij aannemelijk, maar erg volledig en waterdicht is de definitie niet. Want hoe weten we zo zeker dat dieren niet kunnen lachen? Laten we eens verder kijken naar wat de grote denkers van deze planeet over de menselijke natuur te zeggen hebben. Plato, de Griekse wijsgeer die ongeveer 300 jaar voor Christus leefde, definieerde de mens als ‘een veerloze tweevoeter’. Diogenes Laertius (ook een Griekse filosoof uit Plato’s tijd) zou zijn studenten een geplukte kip hebben voorgehouden en daarbij hebben gezegd: “Ziehier, Plato’s mens!”. Plato zou daarna ‘het hebben van brede nagels’ toegevoegd hebben aan zijn definitie. Lolbroeken. Waar we waarschijnlijk meer aan hebben is Aristoteles’ (Plato’s beroemde leerling) definitie: ‘zoion echon logon’, in het Latijn ook wel bekend als ‘animal rationale’. In het Nederlands vertaald betekent het ‘een levend wezen met rede begaafd’. Hij maakte een duidelijk onderscheid tussen dieren, planten en mensen: “Dieren hebben geen rede (nous) en om die reden kunnen bij hen geen algemene begrippen of oordelen ontstaan. Zij kunnen geen conclusies afleiden, niets in de herinnering terugroepen, noch op iets hopen. Evenmin zijn hun handelingen op een vooropgezet, welomschreven doel gericht. Ze ontberen spraak waardoor ze niet over moraal kunnen discussiëren. Vriendschap, deugd of slechtheid zijn bij hen niet aan te treffen”. Aldus Jan Sietsma en Thijs Lijster in hun artikel ‘De lotgevallen van een levend wezen, met rede begaafd’ in Filosofie Magazine.
(Sietsma, J. en Lijster, T. 2007)

De menselijke natuur volgens Fukuyama
Een Amerikaanse filosoof die een uitgesproken idee heeft over de menselijke natuur is Francis Fukuyama (1952). In zijn wereldwijde bestseller en technische dystopie over het einde van de geschiedenis “Our Posthuman Future”, geeft hij al een duidelijk antwoord op onze vraag: onze hoogdravende biotechnologische wonderen zullen uiteindelijk zorgen voor de dood van de menselijke ziel. In een recensie door Arnold Heumakers over dit boek in NRC Boeken, kunnen we lezen dat Fukuyama de menselijke natuur een ‘factor X’ toekent “die ons mensen een hogere `waardigheid’ verleent dan alle overige levende wezens. Deze raadselachtige factor X blijkt niet te reduceren tot één van de typisch menselijke eigenschappen (vrije wil, verstand, taal, bewustzijn, emoties, etc.) die gewoonlijk genoemd worden, zij valt samen met `de vereniging van al die eigenschappen’. Het unieke van de mens zit in het `complexe geheel’ dat hij is”. Uit dezelfde recensie vernemen we dat Darwinisten het bestaan van het begrip volledig ontkennen. Volgens de evolutietheorie is de mens een veranderlijk wezen, dat dankzij zijn cognitieve vermogens de kans heeft zijn eigen evolutie te bepalen.
(Heumakers, A. 2002)

Laten we voor nu aannemen dat de menselijke natuur ligt in het beschikken over rede (het vermogen om te denken en te begrijpen) en het complexe geheel is van alle typisch menselijke eigenschappen als het vermogen om te oordelen over moraal, conclusies te trekken en doelen te stellen.

Het gevaar dat techniek heet
Nu we hebben vastgesteld wat de menselijke natuur en techniek precies inhouden en betekenen, kunnen we beginnen met een antwoord zoeken op onze vraag. Misschien is het je opgevallen dat we tijdens het formuleren van de begrippen al twee kant en klare antwoorden voorgeschoteld kregen. Zowel Heidegger als Fukuyama waarschuwen ons voor de gevaren van de moderne techniek voor de menselijke natuur.

In eerste instantie lijkt Heidegger te zeggen dat techniek juist iets typisch menselijks is: “een specifieke vorm van ‘omgaan met’ onszelf, medemensen en dingen, dat tevens een ‘min of meer verstandig omgaan met’ is. In die techniek en door die techniek verwerkelijkt de mens zichzelf en zijn wereld”. (p. 25) Wanneer we echter verder lezen, ontdekken we de bedreiging die hij ziet:

Aan de ene kant hebben wij heel onze welvaart, ons concreet menselijk bestaan, de wijze waarop we omgaan met onszelf, onze medemensen en de dingen en de vrijheid die wij genieten om ons bestaan die vorm te geven, te danken aan techniek. Maar tegelijkertijd houdt die techniek, die hele technische wereld een uiterst gevaar in, waarbij ons hele bestaan zelf op het spel staat. En niet hier en daar een detail daarvan, maar ons mens-zijn zelf. Wanneer men zegt dat de techniek in dienst staat van de mens, dan zou dat betekenen dat wij zouden weten wat goed is voor de mens en wat de mens uiteindelijk dient. Maar wat in feite goed is voor de mens of wat de mens dient, wordt uitgemaakt door de techniek zelf. En dan is de cirkel rond. Er is geen ontsnappen meer aan. (p. 35)

Tenslotte zegt hij ook nog dat de techniek veel schade heeft aangericht aan onze planeet en hiermee ook aan onze menselijke natuur. Vaak denkt men in het probleem de oplossing te zien: technische problemen oplossen met techniek. Maar volgens Heidegger belanden we dan in een vicieuze cirkel; het heersende karakter van de techniek wordt op die manier alleen maar sterker. (IJsseling, S. 1994:21-41)

Gunter Pauli (1956), auteur van ‘The Blue Economie’ en oprichter van ZERI (een bedrijf dat oplossingen zoekt voor mondiale problemen), ziet niet zozeer een bedreiging in techniek, maar pleit voor betere oplossingen die hij afkijkt van de natuur. In zijn column in het januari/februari nummer van Ode (een tijdschrift door en voor intelligente optimisten) schrijft hij dat we inderdaad “niet zelden oplossingen vinden die op dat moment het beste lijken, zonder dat we ons bewust zijn van de onvoorziene gevolgen die worden veroorzaakt door onze ongeduldige drang naar vooruitgang.” (p. 20) Als voorbeeld noemt hij de reclame die hij begin jaren ’90 maakte voor biologisch afbreekbare zeep gemaakt van palmolie. Een product dat de rivieren in Europa schoner maakte, verwoestte door zijn succes binnen tien jaar 2,5 miljoen hectare regenwoud. Vanaf toen realiseerde hij zich dat we meer naar het grote geheel moesten kijken. Als iemand hem vraagt of hij voor of tegen genetische modificatie is, dan antwoordt hij:

Ik ben nooit een geval tegen gekomen waarin genetische modificatie het beste alternatief was. Steeds weer vond ik veel betere oplossingen die een hogere opbrengst voor het systeem als geheel opleveren, meer bijdragen aan de gezondheid en levensstandaard en een betere kans bieden honger uit te roeien. Ik ben dus niet tégen genetische modificatie, maar vóór betere oplossingen. (p. 20)

Een mooi voorbeeld dat hij hierbij geeft is de introductie van ‘gouden rijst’. Deze rijst was zo gemanipuleerd dat zij bètacaroteen in de kern bevatte, om zo blindheid in arme landen te verhelpen. Pauli leert ons dat er een veel goedkopere en meer effectieve oplossing voor de hand ligt wanneer we de goede vraag stellen: ‘waarom worden steeds meer mensen blind?’. Na onderzoek bleek dat er een alg die rijk was aan bètacaroteen was verdwenen uit de rijstvelden door het gebruik van kunstmest.

De moderne landbouw had bètacaroteen – en nog veel meer – uit de voedselketen verwijderd. Als we echt blindheid willen aanpakken, moeten we de algen in stand houden voor de eenden, schaaldieren en vissen. Op die manier hebben we een gezonde diversiteit aan eiwitten en een goed aanbod aan bètacaroteen, die op een natuurlijke manier rijstvelden bemest. Dit systeem produceert meer voedingsstoffen dan intensieve rijstteelt ooit kan. (p. 20)

Pauli weet dat onze drang naar technologische vooruitgang in onze menselijke natuur zit, maar dat we een tweede keer moeten nadenken voordat we problemen gaan oplossen met moderne technologie.
(Pauli, G. 2011:20)

Fukuyama is vooral bang voor gedragsbeheersing via farmaceutische middelen, de ontdekkingen van de hersenwetenschappen en genetische modificatie van mensen. De grootste bedreiging die hij hierin ziet, is dat onze menselijke natuur zijn waarde zal verliezen, dat onze hoogdravende biotechnologische wonderen uiteindelijk zorgen voor de dood van de menselijke ziel. Dit gevaar ligt volgens hem verborgen onder de utopische verwachtingen van veel mensen naar de zegeningen die de medische wetenschap zullen brengen. Het beeld van een nieuw onsterfelijk soort mens, dat geen ziekte of ander soort lijden meer kent, klinkt voor Fukuyama eerder als verdoemenis dan een paradijselijke belofte. Gelukkig ziet hij ook in dat we niet definitief verdoemd zijn en dat de toekomst anders kan uitpakken dan in eerste instantie gedacht: “Net als in het geval van ‘1984’ is het mogelijk dat we uiteindelijk zullen merken dat de gevolgen van de biotechnologie volstrekt goedaardig zijn en dat we ons daar voor niets zorgen over hebben gemaakt. Het kan blijken dat de biotechnologie veel minder te betekenen heeft dan het nu lijkt of dat de mensen er voorzichtig en beheerst mee om zullen gaan.” (Achterhuis, H. 2006:61 – 65)

Techniek als onderdeel van de menselijke natuur
Ten slotte is er nog een belangrijke filosoof niet aan de orde geweest; Jos de Mul (1956). In een interview door Martijn Meijer laat hij zich in tegenstelling tot voorgaande filosofen vrij positief uit over de snel ontwikkelende techniek. Hij leert ons dat het allemaal begon op het moment dat de mens het schrift ging ontwikkelen. Toen de eerste mensen hun land gingen verbouwen, begonnen de gemeenschappen te groeien en was alleen de orale overdracht van informatie niet meer genoeg. Mensen begonnen het schrift te ontwikkelen als een ‘extern geheugen’, waardoor er cognitieve ruimte vrijkwam voor nieuwe vaardigheden. Vanaf toen ging het snel met de technische ontwikkelingen. Volgens de Mul vindt met de komst van de computer een volgende stap in de menselijke evolutie plaats, omdat niet alleen de producten van het denken, maar ook de denkprocessen worden uitbesteed. Neem bijvoorbeeld het selecteren en analyseren van informatie op het wereldwijde web door zoekmachines. Er zijn mensen die dit gevaarlijk vinden, omdat een eigenschap die typisch menselijk is nu wordt overgenomen door een machine. De Mul ziet hier juist weer nieuwe cognitieve ruimte vrijkomen – net als toen het schrift ontwikkeld werd –, die we nodig hebben om nieuwe vermogens te ontwikkelen voor de ‘information overload’ waar zoveel mensen tegenwoordig last van hebben.

In het interview met Meijer geeft hij letterlijk antwoord op onze vraag: “Wat is er tegen om de mens met kunstmatige intelligentie uit te breiden en aan te passen? De mens ontstond toen hij techniek ging maken en ging praten. Als het maken van techniek onze menselijkheid bepaalt, dan betekent dat dat een deel van onze menselijkheid als een technologisch supplement is. De mens is van nature kunstmatig, zoals de Duitse filosoof Helmuth Plessner dat heeft uitgedrukt.”
Hij zegt hier duidelijk dat techniek een onderdeel is van de menselijke natuur. Daarna geeft hij wel aan, dat als het zover komt dat we door technologische toevoegingen, invriezing of het downloaden van de menselijke geest in een machine de mens onsterfelijk maken, we niet meer over ‘de mens’ kunnen spreken. “De techniek staat aan het begin van de mensheid, en misschien ook wel aan het eind van de mensheid.” Hiermee bedoelt hij niet dat onze eigen monsters van blik ons zullen uitroeien, maar dat hij het evolutionair gesproken wat naïef vindt om te denken dat ‘het met de mens zal stoppen’. Dit ziet hij echter eerder als een kans dan als een bedreiging.
(Meijer, M. 2003)

Antwoord op het achtbaanmysterie
Laten we eens teruggrijpen op de aanleiding van onze vraagstelling; de alles bij elkaar krijsende mensen in die gifgroene voorbijrazende karretjes van Goliath. Hoe kan het nou dat mensen iets wat zo onnatuurlijk aandoet, zo geweldig vinden? Is het wel zo onnatuurlijk? Als we het redeneren vanuit de kennis die we uit voorgaande alinea’s hebben opgedaan, past zo’n achtbaan juist heel goed in de menselijke natuur, is het typisch menselijk. Volgens Heidegger hebben wij “heel onze welvaart, ons concreet menselijk bestaan, de wijze waarop we omgaan met onszelf, onze medemensen en de dingen en de vrijheid die wij genieten om ons bestaan die vorm te geven, te danken aan techniek”. (S. IJsseling, 1994, p. 26) Als wij als mens niet ‘met de rede begaafd’ zouden zijn en daarmee niet in staat zouden zijn geweest om die hele technische wereld waarin wij nu leven te creëren, dan zouden wij nog steeds – net als dieren – al onze tijd steken in puur overleven. Die drie holbewoners die een vreugdedansje deden rond hun eerste kampvuurtje voor hun grot of ploeterend met scherpe stenen hun eerste speren fabriceerden, stonden aan het begin van wat ons nu kenmerkt als mens. Zoals de Mul stelt: het mens-zijn begint bij het ontwikkelen van techniek. ‘Animal laborans’, de werkende mens die techniek gebruikt om het leven te verlichten. Mensen zijn in staat dingen te creëren om hun leven te veraangenamen of zelfs alleen omdat het er mooi uit ziet. Als dieren iets creëren kan dit er mooi uitzien – denk aan kunstig gebouwde vogelnestjes -, maar dit is pure overlevingsdrang. Heb je ooit een koolmeesje met een voldane blik in zijn kraaloogjes van een afstandje naar zijn net gebouwde nest zien staan kijken? Doordat we niet meer hoeven te overleven – in het rijke westen dan –, hebben we genoeg tijd over om het leven op alle mogelijke manieren te verbeteren, te vergemakkelijken en plezieriger te maken. Omdat we de kick missen van het jagen op mammoeten, bouwen we maar een enorme stalen constructie die ons de nodige adrenalinestoot bezorgt.

Klik hier voor de PDF versie van dit essay

Het papier waarin deze inkt getrokken is. De inktdruppels die deze letters vormen. De letters die deze woorden vormen. De woorden die deze zinnen vormen. Samen vormen zij een beschouwing, een lofrede. Maar ook een concretisering van datgene waarvan ze je op dit moment bewust willen maken. Ze zijn namelijk ontstaan uit Liefde. Philosophia, Liefde voor wijsheid. Liefde voor het schrift. Liefde voor het zijn. Promotie in de beroemde hiërarchische behoeftenpiramide van de Amerikaanse psycholoog Abraham Maslow, dat is wat Liefde verdient.

Deze piramide ordent de menselijke behoeften naar levensbelang. Liefde staat in deze ordening slechts op de derde plek, na de lichamelijke behoeften (eten, drinken, slapen) op de eerste plaats en de behoeften aan veiligheid en zekerheid op de tweede plaats. Dat Liefde toch echt beter verdient, is wat de woorden in deze tekst duidelijk gaan maken. Maar voordat we meteen het diepe inspringen, zullen we er eerst achter moeten komen wat Liefde eigenlijk precies is.

Volgens de Franse filosoof André Comte-Sonville is Liefde “het meest belangwekkende onderwerp en geen enkel ander onderwerp is van belang tenzij door de Liefde die wij erin leggen of eruit putten.” Daarbij citeert hij Spinoza zeer treffend: “Heel ons geluk en heel onze ellende hangen van één ding af: op welke zaak richt zich onze Liefde?”. Volgens deze wijze heren is Liefde blijkbaar meer dan alleen een emotie. Zij zien haar vooral als een middel tot zingeving. Zonder Liefde is niets van belang, is er geen zin. Wanneer we geen Liefde of passie voelen voor de mensen om ons heen en de dingen die we doen, waarom zouden we dan nog leven?

Maslow laat ons zien dat mensen eerst eten, drinken en slaap nodig hebben – met uitzondering van sommige goeroes en yogi’s dan – voordat ze hun Liefde ergens op kunnen richten. Toch komt Liefde stiekem al kijken op deze eerste trap. Want ook voortplanting bevindt zich daar. In alle gevallen sneakt daar Liefde de hoek om, aangezien lust ook een vorm van Liefde is. Liefde voor de bevrediging van een behoefte. Dit kunnen we trouwens ook in het licht van eten, drinken en slapen zien. Wat is er lekkerder dan een feestmaal na een aantal weken vasten? Wat is heerlijker dan een verfrissende slok water na een hevige inspanning?

Eros en Philia in de piramide
Die bevrediging van lust, van drift, van begeerte, dat is wat de oude Grieken Eros noemden. De soort Liefde die plaats hoort te nemen op eerste trap van de piramide. De ongepolijste, pure Liefde, die nodig is om de soort voort te laten bestaan. De Grieken zagen deze energie als een God. Het is de godheid die de wijsgerige mannen loven tijdens het feestmaal van Agathon in het literaire meesterwerk ‘Symposium’ van Plato. Hierin beschrijft hij in dialoogvorm hoe Aristodemos Socrates meeneemt naar dit uitbundige diner. Hier besluiten de aanwezigen stuk voor stuk een lofrede te brengen aan Eros, omdat ze het er allen over eens zijn dat deze belangrijke god in vergelijking met de andere goden compleet verwaarloosd wordt als het gaat om hymnen en lofliederen. Zelfs de oude Grieken vonden dus al dat het belang van Liefde, van Eros, onderschat werd. Uitspraken als “Datgene waardoor een mens zich zijn leven lang moet laten leiden, wil hij goed leven, niets kan hem dat beter bijbrengen dan de Liefde” en “Ik geloof dat de mensen absoluut niet hebben opgemerkt hoe machtig de Liefde is” die tijdens dit feestmaal worden gedaan, zeggen genoeg.

En als we dan eens naar de tweede trap van de piramide klimmen, om te kijken of daar de Liefde ook niet ergens verstopt zit? Veiligheid en sociale zekerheid. Is Liefde daar ook niet voor nodig? Zouden mensen elkaar beschermen als ze niet om elkaar geven? Hierbij denken we vooral aan de tweede Griekse liefdesvorm Philia, de Liefde volgens Aristoteles. Het geluk dat partners, familie en vrienden met elkaar delen. Zorgen voor elkaar.

Ondertussen zijn we bij de derde trap van de piramide – en de kern van deze tekst – beland, waar de behoefte aan Liefde en sociaal contact een plaatsje krijgen. We zijn er nu achter gekomen dat Liefde zich al verborgen houdt op de eerste twee trappen van Maslow’s behoeftenpiramide. Daarnaast hebben we van Comte-Sonville en Spinoza geleerd dat Liefde niet alleen een behoefte op zichzelf is, maar ze er ook voor zorgt dat wij ergens energie van en voor krijgen. Ze is de oerenergie die alles in beweging houdt en laat groeien.

Gelukkig hebben we nog Agapè
Een andere soort Liefde – die weliswaar onlosmakelijk verbonden is aan Eros en Philia, maar uit een latere tijd stamt – is de naastenliefde. Agapè werd geïntroduceerd door Jezus. Hij was het die de mensen – naar het voorbeeld van zijn Vader – gebood hun naasten en zelfs hun vijand lief te hebben: “Als iemand u een klap op de ene wang geeft, keer hem dan ook uw andere wang”. Een nobel streven, waar de meeste mensen nog een puntje aan kunnen zuigen. Volgens Comte-Sonville is het “de Liefde voor iemand die wij niet missen en die niet tot ons geluk bijdraagt (op wie we niet verliefd zijn, noch die onze vriend is), maar die er is, gewoon is, en die we zonder enige bijbedoeling moeten liefhebben. Wie hij ook is, wat hij ook waard is, wat hij ook doet, ook al zou hij mijn vijand zijn…”.

Vooral in deze tijd, waarin het ego van mensen in de westerse wereld groeit en de maatschappij steeds sterker individualiseert, zou Agapè een nastrevenswaardig doel zijn. De zuilen zijn zo goed als weggevallen en daarmee hechte gemeenschappen. Er is een duidelijke daling van het aantal kinderen per gezin en een stijging van het aantal alleenlevenden. Kinderen gaan eerder het huis uit. Steeds meer mensen kiezen voor een pittige carrière en/of een wereldreis dan voor huisje, boompje, beestje. Een leven draait steeds meer om zelfontplooiing en minder om zorg voor het geheel. Nu is dat niet per definitie een goede of slechte ontwikkeling. Toch mogen we niet vergeten dat we allemaal mensen zijn en dat iedereen recht op Liefde heeft. Want iedere keer als iemand het recht op Liefde wordt ontzegd, kleurt de wereld een stukje grauwer. Niemand is gebaat bij een tekort aan Liefde.

Een hartverwarmend verhaal waarin de noodzaak van wat meer Agapè in de wereld naar voren komt, is die van Juan Mann en zijn Free Hugs Campaign. Juan woonde in Londen toen zijn leven opeens op zijn kop werd gezet en hij met het vliegtuig terug moest naar Sydney. Alles wat hij nog had was ‘a carry on bag full of clothes and a world of troubles’. Er was niemand die hem stond op te wachten om hem een warm ‘welkom thuis’ te wensen. Toen hij zag hoe de andere passagiers hun familie lachend in de armen vielen, pakte hij een stuk karton en schreef op allebei de kanten met een dikke markeerstift: ‘FREE HUGS’. Hij zocht het drukste deel van het vliegveld op en hield daar het bord boven zijn hoofd. Dat deze actie het begin zou zijn van een wereldwijde beweging, had hij toen nooit voor mogelijk gehouden.

Denk je aan mensen met Free Hugs-bordjes, dan denk je automatisch aan hippies met hun flowerpower beweging in de jaren ‘60. Deze vredelievende wereldverbeteraars zijn misschien niet meer zo duidelijk aanwezig als vijftig jaar geleden, maar ze bestaan nog steeds, al dan niet in een nieuwe vorm. Deze neo-hippies zorgen voor de nodige portie Agapè in de wereld. Zij wisten en weten al lang van het levensbelang van Liefde voor mens, dier en natuur. Zij zorgen ervoor dat fair trade en biologisch georiënteerde bedrijven als paddenstoelen uit de grond schieten. Zij laten ons op een positieve manier inzien dat die Liefde nodig is om deze wereld voor alle generaties na ons leefbaar te houden.

Wat is er wijzer dan liefhebben?
Liefde heeft haar verdiende plaatsje in de piramide van Maslow gevonden. Zij zorgt ervoor dat de individualisering van de westerse maatschappij niet doorslaat. Als afsluiting van deze beschouwing volgt hier nog een bijzonder treffend citaat van de Amsterdamse popmuzikant en schrijver Tijn Touber uit zijn bestseller ‘Een Spoedcursus Verlichting’: “Ik heb ooit een astroloog gesproken die er tot zijn schrik achter was gekomen dat de wereld in feite in de jaren zestig had moeten vergaan. Zijn charts waren volstrekt helder. Wat was er gebeurd dat deze ramp was afgewend? Wat voor positieve kracht was er geweest die de negatieve krachten had overwonnen? Na lang zoeken kon hij maar één ding bedenken: het waren The Beatles geweest. In een documentaire over de Fab Four kijken de dan nog in leven zijnde Beatles terug op hun carrière: ‘Waar ik nog het meest trots op ben’, zegt Paul op een gegeven moment, ‘is dat alle liedjes eigenlijk maar over één ding gaan: Liefde’.”